Verkiezings-ABC
A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z
Actief kiesrecht
Het actief kiesrecht is het recht om te stemmen tijdens verkiezingen en wordt ook wel stemrecht genoemd. Alle Nederlanders van achttien jaar en ouder mogen stemmen. Uitgezonderd zijn mensen die door de rechter 'handelingsonbekwaam' zijn verklaard. Meestal zijn dit mensen met een ernstige geestelijke stoornis. Ook kan de rechter de ontzetting uit het kiesrecht opleggen als straf. Een bij velen bestaand misverstand is dat van alle gevangenen het kiesrecht zou zijn opgeschort.
Blanco stemmen
In het stemlokaal bestaat ook de mogelijkheid blanco te stemmen, door op de knop ‘blanco’ te gebruiken op de stemmachine of door geen enkel vakje aan te kruisen op het stembiljet. Een blanco stem is een ongeldige stem. Een blanco stem wordt wel meegenomen bij het bepalen van de opkomst (het aantal mensen dat naar het stembureau is gekomen om te stemmen), maar niet bij de berekening van de uitslag en de kiesdeler/kiesdrempel. Het uitbrengen van een blanco stem heeft, evenals het niet-stemmen, geen invloed op de zetelverdeling. Dat een niet-uitgebrachte stem naar de grootste partij gaat, is dus een misvatting. Blanco stemmen gebeurde vroeger regelmatig toen burgers nog verplicht waren om te stemmen. Mensen stemden blanco uit protest of omdat ze niet wisten op wie ze moesten stemmen.
Buitenlanders in Nederland
Buitenlanders die ten minste vijf jaar legaal in Nederland zijn, kunnen stemmen en zich verkiesbaar stellen.
Coalitie
Omdat meestal geen enkele politieke partij over een meerderheid in de Provinciale Staten beschikt, is altijd een samenwerkingsverband of coalitie van twee of meer partijen nodig.
Democratie
De staatsvorm waarin (een vertegenwoordiging van) het volk de hoogste macht heeft.
Grondwet
De belangrijkste Nederlandse wet. In de Grondwet zijn naast de bevoegdheden van Koning, regering en parlement ook de taken van provincies en gemeenten op hoofdlijnen geregeld. Ook zijn in de Grondwet de belangrijkste rechten en plichten van de burgers vastgelegd. Voor wijziging van de Grondwet is een tweederde meerderheid in het parlement nodig. Bovendien moeten wijzigingen twee keer worden goedgekeurd, in zogenaamde eerste en tweede lezing. Voorafgaand aan die tweede lezing moeten er verkiezingen voor de Tweede Kamer zijn geweest. Zo zijn de kiezers (indirect) in de gelegenheid een ongewenste wijziging van de Grondwet tegen te houden.
Kandidatenlijst
Politieke partijen bepalen grotendeels zelf wie namens de partij in de Provinciale Staten terechtkomt. Door de provinciale afdeling van een partij wordt daarvoor een lijst met namen (kandidatenlijst) opgesteld, meestal op voordracht van het bestuur of een commissie. De kandidatenlijst wordt door de partij ingediend bij het centraal stembureau. In de volgorde waarin de kandidaten op de lijst staan komen ze vervolgens in de Provinciale Staten terecht. De enige manier om als laag geplaatste kandidaat toch verkozen te worden is het verzamelen van voldoende voorkeurstemmen.
Kiesdeler
Het aantal stemmen dat nodig is een zetel in Provinciale Staten te halen heet de kiesdeler. Dit getal wordt berekend door het aantal geldige stemmen te delen door het aantal te verdelen zetels in een provincie.
Kieskompas
Voor hulp bij het bepalen van uw keuze kunt u gebruikmaken van stemwijzers op het internet. Kijk op www.kieskompas.nl of op www.stemwijzer.nl
Kiesraad
De kiesraad is een college bestaande uit zeven onafhankelijke leden die door de regering worden benoemd. De raad is gevestigd in Den Haag en adviseert de regering en het parlement over het kiesrecht en de verkiezingen. De Kiesraad is tevens het centraal stembureau bij de verkiezing van de Eerste en Tweede Kamer en het Europees Parlement. Dat houdt onder andere in dat de raad de verkiezingsuitslagen officieel vaststelt en bekend maakt.
Kiesrecht
Zie actief kiesrecht en passief kiesrecht.
Kieswet
In de Kieswet staan alle regels die gelden bij verkiezingen. Voor de kieswet kijk op www.wetten.nl
Kiezerspas
Burgers die willen stemmen in een andere gemeente dan waar ze wonen, kunnen bij hun gemeente een kiezerspas aanvragen. Voor de Provinciale Statenverkiezingen van 7 maart 2007 geldt dat burgers tot uiterlijk 2 maart 2007 op het gemeentehuis hun stempas kunnen laten omzetten in een kiezerspas. Met de kiezerspas kan in elk stembureau in de eigen provincie worden gestemd.
Leeftijd
In 1971 is de stemgerechtigde leeftijd verlaagd naar 18 jaar. Tot 1971 mocht pas vanaf de 21e verjaardag gestemd worden, voor 1965 was de leeftijdsgrens 23 jaar. Pas in 1983 werd ook de leeftijd waarop iemand gekozen kan worden naar 18 jaar verlaagd.
Lijstduwer
Lijsttrekkers vinden we boven aan de kandidatenlijsten, lijstduwers meestal onderaan. Bekende Nederlanders en landelijk of juist provinciaal bekende (oud-)politici vervullen deze functie wel eens. De bedoeling is dat ze extra stemmen trekken, zonder dat ze zelf gekozen worden. Niet alle partijen en lijsten kennen dit verschijnsel.
Lijstnummer
De uitslag van de vorige verkiezingen bepaalt in principe de volgorde van de politieke partijen op de stemmachine of het stembiljet. De grootste partij krijgt lijstnummer 1. Aan partijen die nog niet in de Provinciale Staten zaten wordt bij loting een nummer toegekend. De lijstnummers worden vaak gebruikt op verkiezingsaffiches.
Lijsttrekker
De nummer één op de kandidatenlijst treedt in de verkiezingscampagne op als leider en belangrijkste woordvoerder van de partij. Wat de lijsttrekker na de verkiezingen gaat doen staat niet vast. In eerste instantie wordt de lijsttrekker gewoon Statenlid en zal vermoedelijk tot fractievoorzitter worden gekozen. Lijsttrekkers van de coalitiepartijen zijn vaak kandidaat-gedeputeerden.
Lijstverbinding
De Kieswet biedt kleine partijen de mogelijkheid hun kansen op een restzetel te vergroten door een lijstverbinding aan te gaan. Bij de verdeling van de restzetels worden de partijen die onderling hun lijsten verbonden hebben als één partij beschouwd. Samen zijn de partijen zo in staat meer restzetels binnen te halen dan zonder lijstverbinding. Wie van de deelnemende partijen binnen de lijstverbinding de extra restzetel(s) krijgt is afhankelijk van de uitslag. Van de regeling wordt gebruik gemaakt door partijen die zich min of meer verwant met elkaar voelen.
Openingstijden
De stembureaus zijn open van 07.30 tot 21.00 uur. Mobiele stembureaus hebben soms andere openingstijden.
Opkomstplicht
Bij de Statenverkiezingen gold in 1966 voor de laatste keer de opkomstplicht. Het uitbrengen van een stem is nooit verplicht geweest, de wet schreef alleen voor dat alle kiezers op het stembureau moesten verschijnen.
Oproepingskaart - Stempas
Iedereen die mag stemmen ontvangt uiterlijk twee weken voor de verkiezingen een uitnodiging om te komen stemmen. De meeste mensen ontvangen een stempas. Sommige mensen ontvangen nog de oude oproepingskaart. Met een oproepingskaart kunt u alleen stemmen in het stembureau dat op de kaart staat vermeld. Als u uw oproepingskaart kwijt bent, kunt u toch stemmen op vertoon van uw identiteitsbewijs. Met een stempas kunt u in alle stembureaus in uw gemeente stemmen. Als u uw stempas kwijt bent, kunt u echter niet stemmen, ook niet op vertoon van uw identiteitsbewijs. Bent u uw stempas kwijt of heeft u geen stempas ontvangen, neem dat tijdig contact op met uw gemeente. Op www.uheefthetvoorhetzeggen.nl staat aangegeven welke gemeenten met de stempas werken en welke nog met de oproepingskaart.
Passief kiesrecht
Het passief kiesrecht is het recht om gekozen te worden. In het algemeen kan gesteld worden dat het passief kiesrecht geldt voor die mensen die ook actief kiesrecht hebben.
Restzetels
Bij vaststelling van de verkiezingsuitslag wordt het stemmenaantal van alle partijen gedeeld door de kiesdeler. Dat levert de partijen een bepaald aantal zetels op, voor het aantal keren dat ze de kiesdeler hebben gehaald. Omdat nooit alle partijen een exact aantal malen de kiesdeler hebben gehaald, blijven er in eerste instantie zetels over, de zogenaamde restzetels. Deze zetels worden volgens een bepaalde berekening over de partijen verdeeld.
Stemmachine
In de meeste gemeenten kunnen de kiezers stemmen met de stemmachine of stemcomputer. Een paar gemeenten stemmen nog op de ouderwetse manier met het rode potlood. Het voordeel van de stemmachine is dat de stemmen niet meer met de hand geteld hoeven worden.
Stempas of oproepingskaart
Kijk onder oproepingskaart
Stemwijzer
Voor hulp bij het bepalen van uw keuze, kunt u gebruik maken van stemwijzers op het internet. Kijk op www.stemwijzer.nl of www.kieskompas.nl
Verkiezingsprogramma
Vrijwel alle partijen stellen voorafgaand aan de verkiezingen een verkiezingsprogramma op. Doorgaans zijn het vrij uitvoerige teksten waarin de plannen en ideeën van een partij worden opgesomd. Steeds meer partijen produceren daarnaast een verkorte versie van het programma, geschreven voor een breder lezerspubliek.
Volmacht
Wie op vakantie is of om een andere reden niet kan stemmen, kan een andere stemgerechtigde een volmacht geven te stemmen. Instructies voor het verlenen van een volmacht staan achter op de oproepingskaart of de stempas, of kijk op www.uheefthetvoorhetzeggen.nl
Voorkeurstem
Bij de verkiezingen wordt niet op een partij, maar op een kandidaat gestemd. Veel mensen kiezen eenvoudigweg voor de hoogste op de lijst, de lijsttrekker. Toch geven ook veel mensen de voorkeur aan een lager geplaatste kandidaat en brengen een zogenoemde voorkeurstem uit. Kandidaten die te laag op de lijst staan om automatisch een zetel van de partij in de wacht te slepen, kunnen een zetel halen door voldoende voorkeursstemmen te halen.